De Vijg

op .

Delen

De druif en de vijg uit het Mid­del­landse Zee gebied zijn inmid­dels inge­burg­erde soorten gewor­den. Met de vijg heb ik iets na 6 jaar in Italië gewoond te hebben. Terug in Ned­er­land heb ik een jaar of 15 naar rassen gezocht die ook hier in de buiten­lucht grote rijpe vij­gen pro­duc­eren. En poging nr 6 maakt inmid­dels een jaar of 4 naar grote tevre­den­heid vij­gen van een ons. Een van de rede­nen dat ik een zwak voor de vijg heb, is dat hij net als de fram­boos 2 oog­sten per jaar geeft. In Italië in juni en in okto­ber. En de vruchten zijn (vers) om je vingers bij af te likken. In Ned­er­land komt de juni oogst meestal half augus­tus los en de okto­ber oogst bevri­est aan de boom(maar dit jaar niet)

Bij­zon­der
Als herin­ner­ing aan de Italië tijd heb ik in 1985 een wilde (niet vere­delde) vij­gen zaail­ing uit mijn tuin in Rome meegenomen. Eerst 7 jaar in Ams­ter­dam, toen 3 jaar in Bad­ho­eve­dorp en sinds 1996 in Hoofd­dorp. Pas in Hoofd­dorp ging hij zo groeien dat hij te groot werd. Bij­zon­der van vij­gen is dat ze het, i.t.t. bijna alle andere boom­soorten, prima lijken te vin­den om ver­plant te wor­den. Dus als struik van 4 m hoog ging hij weer op trans­port naar m’n tuin in het Dr. Nan­ning­bad. Daar staat hij nu min­stens 15 jaar en is een struik met 4 stam­men van 15 cm diam­e­ter gewor­den en 6 m hoog en 8 x 8 m breed (foto). En nog nooit heeft deze boom een eet­bare vrucht gepro­duceerd… tot dit jaar. Vorige week gleed en glib­berde ik tot m’n ver­baz­ing uit en raapte ver­vol­gens 15 kilo over­heer­lijke vij­gen op. En om de 3 dagen komt daar weer 10 kilo bij. Totaal zal het zo’n 50 kilo wor­den. De juni oogst heb ik gemist, maar nu de okto­ber oog­sten gelijk vallen lijkt het erop dat onze zomers (in een peri­ode van 510 jaar) Mediter­raan zijn gewor­den.

Waar
De vijg is een berg­boom die zich met z’n wor­tels in spleten tussen ste­nen wringt op de meest onmo­gelijke plekken. Er zijn 10tallen vere­delde rassen die het ook goed doen in gewone tuinen mits de grond niet te nat en liefst een beetje kalkrijk is.

Opvra­gen Oud­ere Columns


Hieron­der kun­nen alle tot dusver ver­sch­enen columns opgevraagd wor­den.
U kunt deze selecteren en sorteren op cat­e­gorie, onder­w­erp, het jaar en de tijd van het jaar. Com­bi­naties zijn ook mogelijk.

SELEC­TIEMENU; selecteer op:

cat­e­gorie
en/​of
titel zoek­term

Zoek op titel, vul (een
gedeelte ervan) in:

en/​of
maand
en/​of
jaar

thumb

cat­e­gorie: titel: datum: maand:

open/​dicht

 houtsnipvogelsHout­snip­in­vasie20 nov 2018nov

Het is volop herfst en ook hier begin­nen de tem­per­a­turen te dalen. Dat is veel sterker het geval in Scan­di­navië en Rus­land. En daarom zijn er sinds okto­ber mas­sale volks ver­huizin­gen aan de gang onze kant op. Miss­chien heeft u ze ook geho­ord en gezien, de kramsvo­gels (geluid: tsjak-​tsjak) en de kop­er­wiek (geluid: ieezz) zijn met miljoe­nen uit de toen­dra gekomen en eten onze bessen­stru­iken leeg. Ook op het water wordt het vol: niet de wilde eend maar de smient is inmid­dels de meest algemene eend in het land. En dan is er de hout­snip. Deze bosvo­gel trekt mas­saal naar het zuiden met als bestem­ming Frankrijk of Spanje en als hij moe of hon­gerig is zoekt hij een plekje om de dag door te bren­gen. Daar­bij ziet hij onze tuinen als een ’bos’. Het is een prachtig dier met sub­lieme schutk­leuren ( foto). Op die schutk­leuren vertrouwd hij tot het bijna te laat is.

Bij­zon­der

En als iemand door z’n tuin loopt, is de 2e over­lev­ingsstrate­gie om als een kanon­sko­gel weg te vliegen. Dat gebeurde mij deze week al een keer of 5 op ver­schil­lende plekken. Maar ik kreeg ook treurige foto’s doorge­speeld: Als dat in de tuin naar de schuur lopen in de avond gebeurt en we als recht­geaarde Ned­er­lan­der de gordi­j­nen open laten, dan ziet zo’n hout­snip het ver­lichte raam als een open­ing in het ‘bos’ en knalt hij met 100 km per uur tegen de ruit aan. En dat lev­ert meestal een gebro­ken nek op. Deze vogels uit diepe bossen zien op hun trek voor het eerst mensen. En ze weten niet hoe ze er mee om moeten gaan. De hout­snip op de foto bleef 25 keer proberen door het gaas van m’n hek te vliegen zodat ik hem kon van­gen met de hand.

Waar

Hout­snip­pen broe­den in Polen of Rus­land en niet of nauwelijks in Ned­er­land. In okto­ber en novem­ber zijn ze algemene doortrekkers. Daar wordt nog eens 60 % van de dieren afgeschoten door jagers die er trots op zijn zo’n ‘kanon­sko­gel’ te raken. En de rest van de pop­u­latie komt in maart weer langs, met weer raam­slachtof­fers , maar min­der omdat er veel min­der dieren over zijn.

 mariadistelplantenMari­adis­tel6 nov 2018nov

Afgelopen week kreeg ik een foto van een plant uit Lijn­den, die spon­taan ver­sch­enen was bij huizen naast de net afge­bro­ken A9. Soms kosten deze vra­gen weken zoek werk, maar dit was gemakke­lijk: mari­adis­tel (foto). Dis­tels hebben geen aaibaar imago, maar dat is niet terecht. Er komen in Ned­er­land wel een stuk of 15 soorten dis­tels voor en daar zijn prachtige soorten bij en soorten met med­i­c­i­nale en eet­bare toepassin­gen. Wat denkt u bv van de groot­ste dis­tel soort: de kar­doen die ook een streekprod­uct uit de Haar­lem­mer­meer was en ver­want aan de artisjok met bloe­men van een kilo en ner­ven van een kilo die gebleekt gegeten wor­den. Ook van de moes­dis­tel die aan oev­ers groeit is het (jonge) blad goed eetbaar.

Bij­zon­der

Net als de Ital­i­aanse aronskelk heeft de Mari­adis­tel op zijn blad witte ner­ven, die de plant tot een sier­aad in bermen en tuinen maakt. Het ver­haal hier­bij is dat deze ner­ven wit zijn gewor­den door melk­drup­pels van Maria: je moet het maar verzin­nen! Het (jonge) blad is als groente eet­baar en er zijn nogal wat geneeskrachtige mogelijkhe­den: De geneeskrachtige werk­ing zit vooral in de zaden. Die bevat­ten een vet­tige stof, die op veel manieren geëx­tra­heerd en ingenomen kan wor­den en die bv de enige werkzame stof tegen vliegen­zwam– en groen­kno­lam­moni­etvergiftig­ing is. Mari­adis­telex­tracten hebben ook een gun­stige werk­ing op de lever bij lev­ervervet­ting, lev­er­cir­rose, hepati­tis, geelzucht en op de gal­pro­duc­tie. Het is een van de weinige kruiden die in staat is om celvernieuwing in de lever te bew­erk­stel­li­gen. Verder werkt het gun­stig bij aam­beien, spataderen te lage bloed­druk. Het ver­haal van Maria kan samen­hangen met het feit dat er ook een gun­stige invloed is gecon­sta­teerd op melkproductie.

Waar

De Mari­adis­tel is een een­jarige niet invasieve soort die oor­spronke­lijk uit het Mid­del­landse zee gebied komt, net als de wegdis­tel, maar die met de kli­maatveran­der­ing steeds meer oprukt en een sier­lijke aan­vulling van de inheemse flora is.

 vijgbomenDe Vijg22 okt 2018okt

De druif en de vijg uit het Mid­del­landse Zee gebied zijn inmid­dels inge­burg­erde soorten gewor­den. Met de vijg heb ik iets na 6 jaar in Italië gewoond te hebben. Terug in Ned­er­land heb ik een jaar of 15 naar rassen gezocht die ook hier in de buiten­lucht grote rijpe vij­gen pro­duc­eren. En poging nr 6 maakt inmid­dels een jaar of 4 naar grote tevre­den­heid vij­gen van een ons. Een van de rede­nen dat ik een zwak voor de vijg heb, is dat hij net als de fram­boos 2 oog­sten per jaar geeft. In Italië in juni en in okto­ber. En de vruchten zijn (vers) om je vingers bij af te likken. In Ned­er­land komt de juni oogst meestal half augus­tus los en de okto­ber oogst bevri­est aan de boom(maar dit jaar niet)

Bij­zon­der
Als herin­ner­ing aan de Italië tijd heb ik in 1985 een wilde (niet vere­delde) vij­gen zaail­ing uit mijn tuin in Rome meegenomen. Eerst 7 jaar in Ams­ter­dam, toen 3 jaar in Bad­ho­eve­dorp en sinds 1996 in Hoofd­dorp. Pas in Hoofd­dorp ging hij zo groeien dat hij te groot werd. Bij­zon­der van vij­gen is dat ze het, i.t.t. bijna alle andere boom­soorten, prima lijken te vin­den om ver­plant te wor­den. Dus als struik van 4 m hoog ging hij weer op trans­port naar m’n tuin in het Dr. Nan­ning­bad. Daar staat hij nu min­stens 15 jaar en is een struik met 4 stam­men van 15 cm diam­e­ter gewor­den en 6 m hoog en 8 x 8 m breed (foto). En nog nooit heeft deze boom een eet­bare vrucht gepro­duceerd… tot dit jaar. Vorige week gleed en glib­berde ik tot m’n ver­baz­ing uit en raapte ver­vol­gens 15 kilo over­heer­lijke vij­gen op. En om de 3 dagen komt daar weer 10 kilo bij. Totaal zal het zo’n 50 kilo wor­den. De juni oogst heb ik gemist, maar nu de okto­ber oog­sten gelijk vallen lijkt het erop dat onze zomers (in een peri­ode van 510 jaar) Mediter­raan zijn gewor­den.

Waar
De vijg is een berg­boom die zich met z’n wor­tels in spleten tussen ste­nen wringt op de meest onmo­gelijke plekken. Er zijn 10tallen vere­delde rassen die het ook goed doen in gewone tuinen mits de grond niet te nat en liefst een beetje kalkrijk is.

 kweepeerbomenKweepeer en merels8 okt 2018okt

Nog nooit heb ik zoveel reac­ties op een col­umn gekre­gen als de vorige over merel­sterfte. Helaas niet genoeg om duidelijkheid te kri­j­gen of dat Usu­tu­virus overal heeft toeges­la­gen. Het is wel opval­lend dat ik over de buxu­s­rup­scol­umn (met alter­natief!), waar duizen­den tuin­t­jes door ver­ruïneerd zijn geen enkele reac­tie kreeg, noch over mol­len­sterfte.
Deze week de Kweepeer, want die is nu oogstrijp. Dat kun je detecteren met je neus. De kei­harde kweepeer gaat dan nl zo lekker ruiken, dat een vrucht genoeg is in de wc of auto als luchtver­frisser! De kweepeer komt meer voor dan menigeen denkt. Er bestaan 2 typen: appelvormige soorten (waar­van het sier­s­tuikje in gemeente plantsoen met rode bloe­men en gele appelt­jes een voor­beeld is) en de peer­vormige types, die vaak in bomen en stuiken tot een hoogte van 3-​4m groeien.

Bij­zon­der
De kweepeer stond vroeger in elke (boerderij)tuin. Hoewel zijn vruchten kei­hard zijn en niet zo te eten, werd hij veel gebruikt in aller­lei gerechten. Het woord marme­lade is zelfs afgeleid van het(Portugese) woord kweepeer: Marmelo. De kwee bevat nl veel pec­tine om jam dikker te maken. Zoals veel andere soorten als de kruis­bes en de mis­pel is de kweepeer in onze gemaks­cul­tuur een ver­geten soort fruit gewor­den. In alle boom­gaar­den die wij aan­planten, zetten we een of meer kweep­eren. Dat zijn vaak de enige bomen waar­van het fruit het haalt tot rijpheid! (De andere soorten appels, peren en pruimen wor­den meestal al onrijp geplukt en na een hap (teleurgesteld) wegge­gooid en dat 5001000 keer!). De kweepeer draagt meestal zeer rijk en elk jaar weer. In een aan­tal bomen moesten we dit warme jaar de takken onder­s­te­unen om ze niet te laten breken (foto). Wij gaan kweep­erentaart en jam maken. Wie het ook wil proberen kan in ons winkeltje op Park 2020 een paar vruchten komen halen zolang de voor­raad strekt.

Waar
De kweepeer komt oor­spronke­lijk uit de Kauka­sus (wet als wal­noot, perzik en mis­pel). Hij gedijt goed op een neu­trale bodem en houdt van zon.

 merelvogelsMerel (sterfte?) 24 sep 2018sep

De aan­lei­d­ing voor deze col­umn is het feit dat ik nor­maliter 1012 merels rond mijn huis heb die de druiven van onze gevel plun­deren. Dit jaar is niet alleen een uit­zon­der­lijk goed (zoet) druiv­en­jaar, er wordt ook hele­maal niet van gegeten, ter­wijl ze voor de zomer wel de bessen­stru­iken leeg aten. Dat geeft mij het angstige gevoel dat de gevreesde Usutu merelziekte vanaf half augus­tus de Haar­lem­mer­meer bereikt heeft. Graag reac­ties van lez­ers of dit kun­nen beves­ti­gen of andere ervarin­gen hebben. Het Usutu-​virus komt uit Afrika en wordt ver­spreid door muggen. Het virus is via trekvo­gels naar Europa overge­bracht, waar het 2001 voor het eerst opdook in Oost­en­rijk. Vanuit daar ver­sprei­dde het zich over Europa. Meer dan 300.000 vogels stier­ven in Duit­s­land in 2012. In som­mige Duitse ste­den was de sterfte zo mas­saal dat de merels prak­tisch verd­we­nen uit de tuinen en parken. In 2016 bereikte het zuid-​oost Nederland.


Bij­zon­der
De merel is een van de meest algemene zangvo­gels in Ned­er­land en zeker in stedelijk gebied. Maar dit was niet altijd zo. Tot ca 1900 was de merel een schuwe bosvo­gel. Ze leef­den teruggetrokken in dichte loof­bossen van Europa. Bij het kle­in­ste teken van gevaar trokken ze zich in het dichte kre­upel­hout terug en waarschuw­den ze met hun typ­is­che alarm­roep de andere bos­be­won­ers. Ze hebben zich echter ontwikkeld tot cul­tu­ur­vol­gers en komen nu vri­jwel overal in tuinen voor. Merels zijn alle­seters en voe­den zich met wor­men, insecten, bessen, brood, zaden, afval en diverse soorten vogelvoer. De merel is een uit­bundige zanger en zingt vaak vanaf een hoog punt. Het man­netje zingt vanaf feb­ru­ari, vooral ’s mor­gens, ’s avonds en bij regen.

Waar
De merel komt van nature voor ten zuiden van de pool­cirkel in heel Europa en grote delen van Azië. Elders is de merel ook uit­gezet. In Aus­tralië en Nieuw-​Zeeland wordt hij gezien als een plaag. Afgezien van de noordelijk­ste pop­u­laties zijn merels meestal geen trekvogels.

 steenrodeheidelibel_thumbinsectenSteen­rode heidelibel23 aug 2018aug

Libellen zijn er in soorten en maten. De meest algemene kleine soorten heten water­juf­fers. Die vouwen hun vleugels samen boven hun lichaam als ze zit­ten. De groot­ste soorten van wel 8 cm groot, heten glazen­mak­ers. Dat komt omdat ze hun vleugels bree­duit hebben als ze zit­ten, net zoals de glazen­mak­ers uit de mid­deleeuwen het glas op hun rug droe­gen bij aflev­er­ing. En dan zijn er de meer gedron­gen ‘mid­den­soorten’ die in grootte tussen de juf­fers en de glazen­mak­ers inzit­ten. De meest algemene daar­van in onze regio is de oev­er­li­bel, waar­van de man­net­jes blauw zijn en de vrouwt­jes geel en er is een groep van rode soorten die hei­de­li­bellen genoemd wor­den.

Bij­zon­der
Ook de mid­den soorten dra­gen hun vleugels bij zit­stand bree­duit. Wereld­wijd zijn er ongeveer 70 soorten, waar­van er 10 in Ned­er­land voorkomen, waar­van er 6 nogal zeldzaam zijn. Hoewel je dat niet zou verwachten, komen hei­de­li­bellen op veel plekken voor en niet alleen op heide ter­reinen. Er zijn 4 vrij algemene soorten, die dit jaar waarschi­jn­lijk door de hoge tem­per­a­turen extra alge­meen zijn: de zwarte hei­de­li­bel die zoals de naam zegt zwart is, de bloe­drode hei­de­li­bel, de steen­rode hei­de­li­bel en de bru­in­rode hei­de­li­bel. Het zijn de vol­wassen manen­t­jes die rood zijn. De vrouwt­jes en jonge man­net­jes zijn geel, oranje of bruin. Op de foto staat een man­netje van de steen­rode hei­de­li­bel. Het onder­scheid tussen de soorten is vaak niet zo makke­lijk. Maar op de foto is te zien dat de poten niet egaal zwart zijn (bloe­drode hei­de­li­bel), maar gestreept. Dus het is een man­netje steen­rode hei­de­li­bel. En deze was ver van de heide, gewoon in de Haar­lem­mer­meer te vin­den.

Waar
Bru­in­rode en steen­rode hei­de­li­bellen zijn alge­meen bij aller­lei stil­staande wateren en niet zelden komen beide soorten op dezelfde plek voor. De bru­in­rode hei­de­li­bel heeft een lichte voorkeur voor watert­jes met weinig veg­e­tatie op de zand­gron­den en Oost– en Zuid Ned­er­land, ter­wijl de steen­rode hei­de­li­bel algemener is bij sterker begroeide wateren op de veen­gron­den in West– en Noord-​Nederland.

 mollenellendekleine dierenMol­lenel­lende6 aug 2018aug

Deze col­umn (sinds juni 2006) heet Ont­dek de Flora en Fauna van de Haar­lem­mer­meer. De reden is, dat er over het alge­meen gedacht wordt dat de Haar­lem­mer­meer een zeer arme polder is in bio­di­ver­siteit (en dat er daarom ook makke­lijk nieuw beton en asfalt wordt aan­gelegd). De afgelopen 12 jaar heeft al wel geleerd dat er een ongelofe­lijke ver­schei­den­heid aan soorten in onze polder voorkomen en mijn inschat­ting is dat ik voor het behan­de­len van alle ca 10.000 soorten een jaar of 400 nodig zal hebben. Zo nu en dan gaat het niet alleen over nieuwe soorten maar gebeurt er iets bij­zon­ders. Zo zit­ten we nu mid­den in de groot­ste droogte– en hit­te­golf sinds er weergegevens wor­den bijge­houden. En die droogte heeft ook effecten in de natuur op soorten. Zo vind ik aan de lopende band dode mollen en dat is opmerke­lijk.

Bij­zon­der
De eerste 3 mollen heb ik in de com­posthopen ver­w­erkt, maar bij nr 48 begon er enige ongerus­theid op te spe­len. Op mol 4 heb ik daarom een gecom­bi­neerde anatomis­che les en sec­tie uit­gevo­erd (foto) en wat bleek: de arme mol was heel mager, geen vet en geen inhoud in het spi­jsver­t­er­ingssys­teem. Dat mollen van de honger ster­ven, kan samen­hangen met de droogte omdat hun voor­naam­ste voed­sel: regen­wor­men steeds dieper in de aarde wegkruipt en de Haar­lem­mer­meerse klei bij droogte hard wordt als beton. Een mol moet dus steeds harder werken om steeds min­der voed­sel buit te maken. Als hij een ons wor­men ver­brandt om 50 gram te van­gen, sterft hij na 46 weken van honger en uit­putting. Graag hoor ik van lez­ers of er op andere plaat­sen ook extra mol­len­sterfte gecon­sta­teerd wordt.

Waar
Mollen zijn zeer algemene bewon­ers van onze polder. Ze graven gan­gen waarin ze via hun neus wor­men en ander bodem­leven opsporen. Ze leven 4 uur op en 4 uur slapen, jaar­rond. Meestal zijn de Ned­er­landse con­di­ties ideaal om wor­men te kun­nen zoeken in bijna altijd vochtige humus­rijke grond. Dit jaar zou wel eens een mol­len­ramp jaar in een groot deel van Europa kun­nen worden.

 buxusproblemen_thumbsplantenBuxu­s­prob­le­men?22 jul 2018jul

Dit jaar heb ik bij het lopen voor col­lectes wel 1000 huizen, dus ook voor­tu­inen bezocht. In wel 400 van die tuinen ston­den buxu­sstru­ik­jes. Het­zij soli­tair of in al-​of-​niet tuin dominerende heggen. En van die 400 buxu­scre­aties waren er nog ongeveer 5 intact groen. Bij navraag bleek dat meestal te gaan om mensen die de bui van de buxu­s­mot had­den zien aankomen en met (veel) gif gestrooid had­den. De buxu­s­mot invasie die nu zo’n 2 jaar aan de gang is heeft dus aardig om zich heen gegrepen. Ik durf mijn steekproef nauwelijks om te reke­nen naar de impact in de hele Haar­lem­mer­meer, laat staan heel Ned­er­land.

Bij­zon­der
In De Heiman­shof hebben we ook buxu­sstru­iken, vooral als hegget­jes in de klooster-​/​kruidentuin. Ook daar kwam vorig jaar de buxu­s­mot in en ik had me als beheerder al ver­zoend met de gedachte dat het ook bij ons afgelopen zou zijn dit jaar. Maar wie schetst mijn ver­baz­ing dat week na week ver­streek en dat ondanks het ide­ale (warme en droge) buxu­s­motweer de hegget­jes geen schade kre­gen en de aange­taste stukken zich zelfs her­stelden. (foto). Dat vraagt natu­urlijk om een verk­lar­ing. Het enige wat ik kan bedenken is dat in het nor­male stedelijke milieu de bio­di­ver­siteit redelijk tot zeer beperkt is, zeker waar de meeste tuinen bestraat zijn (ook niet erg goed voor het opvan­gen van de te verwachten hoos­buien en hittestress van de kli­maatveran­der­ing die er in hoog tempo aan zit te komen). Maar in De Heiman­shof hebben we een max­i­male bio­di­ver­siteit, zowel veel vogels (in aan­tal en soorten) en enorm veel insecten: zowel insecten die planten eten, maar ook heel veel soorten die andere insecten lus­ten. Daarom denk ik dat in een milieu met veel bio­di­ver­siteit zoals in De Heiman­shof het prob­leem zich zelf oplost of niet de vorm van de cat­a­strofe aan­neemt zoals in de rest van het stedelijk gebied.

Waar?
Graag hoor ik van andere plekken waar het buxus prob­leem niet optreedt. Wie weet komt daar een struc­turele oploss­ing uit. Maar meer gevarieerd ecol­o­gisch groen overal, lijkt me sowieso een aanrader.

 koolrupssluipwespcombi_thumbinsectenKool­rupss­luip­wesp: Apan­te­les glomerata9 jul 2018jul

Een van de wet­ten van de natuur dicteert dat er overal even­wichtssys­te­men zijn. Een opval­lend mech­a­nisme daar­bij is het even­wicht tussen prooi­dieren en jagers. Overal in de natuur houden die elkaar in een eeuwige strijd om te over­leven in even­wicht: leeuwen eten zebra’s en gnoes, vossen eten muizen, roofvo­gels eten zangvo­gelt­jes etc. Die wet gaat ook in de insecten­wereld en een voor­name speler daar­bij is de sluip­wesp. Er zijn in Ned­er­land zo’n 48.000 soorten planten en dieren beschreven (excl bac­ter­iën). De helft daar­van zijn insecten. En de helft daar­van, zo’n 12000 soorten bestaat uit wespen en dan meestal sluip­we­spen. Voor zo’n beetje elke soort insect bestaat er dus een gespe­cialiseerde soort sluip­wesp. De angst voor wespen bij veel mensen is dus niet zo erg gegrond, want van sluip­we­spen hebben we alleen maar plezier. Als die er niet waren dan was de hele wereld zwart van de vliegen, muggen, blad­luizen en wat niet al. De meest sluip­we­spen zijn erg klein .Je ziet ze niet of nauwelijks.

Bij­zon­der
Maar er is een soort die heel goed zicht­baar te maken is, mid­dels een exper­i­ment, dat het best uit te voeren is als er een groen­te­tuin met kool­planten beschik­baar is. Op die kool­planten komen namelijk die kool­wit­jes af. En die heten niet voor niet KOOL­witje. Ze leggen namelijk eieren op kool­planten waaruit zeer nij­vere rupsen komen, die een kool­plant in een paar dagen tijd tot de nerf kaal kun­nen vreten. Doo­d­spuiten advis­eren we nooit. Dat mid­del is erger dan de kwaal. Vooral met kinderen is het leuk en leerzaam om deze rupsen te zoeken en ze in en bak, met daarover vit­rage, te doen. Ik heb dat wel eens gedaan met 500 rupsen. Natu­urlijk moeten deze rupsen dan met kool­bladeren gevo­erd wor­den, maar die inspan­ning is wel de moeite waard: na een dag op wat gaan de rupsen ver­pop­pen (foto onder). De sluip­we­spen zelf (3 mm) komen uit op de inzet (foto boven).Hoeveel van de 500 rupsen zou een kool­witje wor­den? En hoeveel ‘veran­deren’ er in sluip­we­sp­jes?

Waar
De soort komt bijna overal voor in de wereld behalve in Antarc­tica en de Amerika’s

 geitenruit_thumbplantenGeit­en­ruit27 jun 2018jun

Soms weet je niet waar een bij­zon­dere plant opeens van­daan komt. Nota bene voor De Heiman­shof in het gazon aan de Wieger Bruin­laan bloeit dit jaar een vrij grote vlin­derbloemige met lila bloe­men. Hij is wel 1.5 m hoog en zit vol met paarse bloe­men (foto). Ook wij als plantenken­ners moesten 2 planten­de­ter­mi­natie app’s gebruiken om achter de naam te komen. De Ned­er­landse naam is geit­en­ruit. Die naam stamt uit de tijd toen men dacht dat het een fam­i­lie van de ruit­fam­i­lie (zoals kleine ruit en poel­ruit) was.

Bij­zon­der
Geit­en­ruit heeft veel gebruiksmo­gelijkhe­den. De plant bloeit erg lang en is een rijke bron van nec­tar en stuik­meel voor insecten. Hij werd veel geteeld voor bodemver­be­ter­ing en als voed­sel voor vee. Ook heeft hij vele med­i­c­i­nale gebruiksmo­gelijkhe­den. Het gebruik als veevoer viel niet goed bij alle soort vee. Mogelijk heet het daarom geit­en­ruit, omdat die het wel kon­den eten zon­der bijw­erkin­gen. De meest gebruikte toepass­ing is de bloed­suik­er­spiegel ver­la­gende werk­ing bij dia­betes­patiën­ten. Dankzij onder­zoek aan deze plant is het meest gebruikte dia­betesmedicijn ont­dekt. Daar­naast ver­min­dert het de eetlust wat bij veel zware dia­betes type 2 patiën­ten ook een pre is. De Lati­jnse naam slaat op het effect op melkpro­duc­tie bij zogende vrouwen. Galega staat nl voor ‘melk voort­bren­gen’ omdat het melkklieren stim­uleert. Maar er zijn nog meer werkin­gen: het is ook een diureticum, dwz de nieren wor­den ges­tim­uleerd om meer urine te pro­duc­eren en ook de zweet­pro­duc­tie wordt ver­hoogd en als zodanig helpt het bij griep, bloed­stolsels wor­den tegen gegaan en het heeft een antibac­ter­iële werk­ing waar­door won­den sneller genezen. Het is dus een behoor­lijk inter­es­sante plant die meer aan­dacht en plek ver­di­ent.

Waar
Oor­spronke­lijk komt Galega uit Rus­land, maar is al lang in heel Europa inge­burg­erd. Het is een zon min­nende plant die zoals veel vlin­derbloemi­gen houdt van arme bodems: omdat ze zelf met bac­ter­iën stik­stof uit de lucht kun­nen vast leggen hebben ze een con­cur­ren­tie voordeel.

 rapunzelklokje_thumbplantenRapun­zelk­lokje14 jun 2018jun

Regel­matige lez­ers weten van de afgelopen 12 jaar, dat er overal bij­zon­dere planten en dieren te vin­den zijn. Deze week kwam ik weer eens een bij­zon­dere plant op een wel heel curieuze plek tegen: mid­den op het enorme ver­steende en geas­fal­teerde kruis­punt Hoofdweg/​Van Heuven Goed­hart­laan tegen over het poli­tiebu­reau (foto). Mid­den tussen de bestrat­ing onder het ver­keer­licht stond een heus Rapun­zelk­lokje. Die naam alleen al maakt natu­urlijk al nieuws­gierig. Alleen op De Heiman­shof weet ik nog 12 andere Rapun­zelk­lok­jes te staan in de Haar­lem­mer­meer. Verder komt de soort vooral voor in Lim­burg en langs de riv­ieren met kalk houdende zand­grond. Ook hier is dat het geval. Hoofd­dorp is namelijk gro­ten­deels gebouwd op een oude zand­bank uit de Wad­den­zee die hier ooit lag. Diezelfde arme zand­grond met kalk is ook de reden dat er zoveel orchideeën in en om Hoofd­dorp groeien.

Bij­zon­der
Het Rapun­zel klokje is een twee– of meer­jarige soort die tot 90 cm hoog wordt. In de Mid­deleeuwen was deze soort zo alge­meen dat de bladeren en wor­tels een geliefde groente in rauwkost en salades vor­mde. De smaak van de wor­tel lijkt op radijs, maar dan zoet en opval­lend zacht. Het blad is fijn en neu­traal van smaak. Het woord Rapun­zel’ komt van rapa pon­tica (Latijn voor ‘raap van de Zwarte Zee’). In het sprookje Rapun­zel kri­jgt de dochter de naam van de raap­jes die haar moeder zo graag at toen ze haar verwachtte. De med­i­c­i­nale werk­ing van de plant stoelt op het gehalte aan inu­line (multifructose),vitamine C en een anti­sep­tis­che werk­ing.

Waar
Het rapun­zelk­lokje groeit in ons land op voed­se­larme dijken en in bermen, op kalkhoudende grond in Lim­burg, langs de riv­ieren en aanslui­tende zand­gron­den en regel­matig ook op spoorter­reinen. De meeste van deze graslan­den zijn tegen­wo­ordig overbe­mest en daarmee is ook het rapun­zelk­lokje bijna uit­gestor­ven. Alle klok­jes­soorten zijn overi­gens wet­telijk beschermd, of ze nu ergens tal­rijk staan of niet. De soort komt alleen in Europa, West Azië en NW Afrika voor.

 gewonependelzweefvlieg_thumbinsectenGewone Pen­delzweefvlieg3 jun 2018jun

Insecten hebben het zwaar in onze stedelijke samen­lev­ing en zit­ten niet zit­ten in het ‘ver­dom’ hoekje van de vooro­orde­len. In 99.99% van de gevallen is dat onterecht en zijn ze alleen maar nut­tig en fascinerend. Prachtige voor­beelden daar­van naast vlin­ders, libellen en de soli­taire bijen en wespen, waar ik het al vaker over heb gehad, zijn de zweefvliegen. Van­daag vloog een mooie soort die veel in en om huizen voorkomt bij mij naar bin­nen: de gewone pen­delzweefvlieg (foto): Het is erg algemene en heel makke­lijk te herken­nen vrij grote soort van 1.5 cm groot, door de zware hor­i­zon­taal strepen op de rug van het borststuk. Om zich enigszins tegen vogels en andere belagers te bescher­men, hebben ze kleur­pa­tro­nen ontwikkeld die doen denken aan wespen en bijen. Alleen mis­sen ze de ken­merk­ende wespen­taille. Zweefvliegen heten zo omdat ze het ver­mo­gen hebben stil in de lucht te hangen. Daar­bij maken ze wel 150 vleugel­sla­gen per sec­onde.

Bij­zon­der
Er zijn zweefvlieg soorten waar­van de lar­ven blad­luizen eten (die lar­ven lijken op naak­t­slakken), er zijn soorten die afval eten op land, en heel veel soorten leven in onmo­gelijk smerig water waar ze let­ter­lijk rom­mel (detri­tus) en bac­ter­iën eten. Al deze lar­ven doen dus zeer nut­tig werk en de zowel jong als vol­wassen zijn ze nog onschuldig ook. Dus zweefvliegen ver­di­enen het om beschermd te wor­den en dat doen we het beste door hen met veel plekken met wilde bloe­men te voorzien. De larve van de Pen­delzweefvlieg is zo’n smerig water opruimer. Die lar­ven hebben een lange staart, waar­door ze adem kun­nen kri­j­gen in zuurstofloos water. De pen­delzweefvlieg heet ook in het latijn zo en zijn Naam Helophilus pen­du­lus betek­end let­ter­lijk dat het een zon­min­ner is die in de lucht schom­me­lend stil hangt.

Waar
Er zijn in Ned­er­land ruim 300 soorten zweefvliegen­soorten bek­end, die op alle mogelijk plekken en in alle biotopen voorkomen. Ze zijn vol­strekt onschuldig en leven als vol­wassen dieren alleen van nec­tar, vooral van schermbloemen.

 roomsekervel_thumbplantenRoomse Kervel14 mei 2018mei

In deze tijd van het jaar staan de bermen en bosran­den vol met fluitenkruid. Fluitenkruid is een soort van de schermbloe­men­fam­i­lie, die in Ned­er­land hon­der­den soorten kent. Bij voor­beeld ook de bij velen beruchte reuzen­beren­klauw hoort daar­bij. Naast de reuzen­beren­klauw is de Europese beren­klauw heel alge­meen, die nauwelijks prob­le­men geeft met blaar­vorm­ing. Maar de geel­bloeiende pasti­naak heeft ook var­iëteiten die dat wel doen. En wat dacht u van de gewone wor­tel, peterselie, selderij, kervel, dille, korian­der en ga zo maar door. Zon­der de schermbloem­fam­i­lie was ons leven lang zo leuk en lekker niet. Er is op dit moment een soort die bloeit, die de moeite waard is om beter bek­end te wor­den.

Bij­zon­der
Net als fluitenkruid bloeit de Roomse Kervel met witte scher­men. De bloei­wi­jze is iets rom­meliger dwz het scherm is min­der vlak) en iets romiger van kleur en niet spier­wit. En net als fluitenkruid wordt deze soort 11.5 m hoog ( foto). Een heel duidelijk ken­merk is dat de grote vare­nachtig geveerde bladeren licht­groene plek­jes hebben bij de nerf van het blad inzet). En het duidelijk­ste ken­merk is dat het blad bij kneuz­ing naar anijs ruikt. Er zijn restau­rants waar ik dit blad aan lever om er toet­jes of salades van te maken. Dat kan van feb­ru­ari tot sep­tem­ber. Niet alleen de bladeren zijn (alleen vers) te gebruiken, ook de zaden, de sten­gels en de wor­tels. En zoals de meeste schermbloemi­gen is de Roomse Kervel een sier­aad in een tuin die garant staat voor veel nec­tar en stu­ifmeel voor insecten: een bio­di­ver­siteit­saan­rader dus.

Waar
Oor­spronke­lijk komt de roomse kervel uit Zuid-​Europa ‚bv de Pyre­neeën, maar het werd al door de romeinen gebruikt en is waarschi­jn­lijk door hen meegenomen en is sinds­dien inge­burg­erd, net als wijn­gaard­slakken en koni­j­nen. De soort is een zeldzame vaste plant die graag op kalkrijke bodem staat in bosranden/​half schaduw. In de Haar­lem­mer­meer zijn ver­schil­lende groeiplekken, meestal op plaat­sen waar De Heiman­shof of MEER­groen actief zijn geweest.

 wolzwever_thumbinsectenGewone Wolzw­ever29 apr 2018apr

Deze week kwam ik regel­matig een insect tegen die als een kolibri stil kon staan in de lucht. Hij was bruin met een soort bon­t­jasje net als hom­mels en hij had een zuigs­nuit, die bijna net zo lang was als de rest van z’n lichaam (foto). Het leek dus ver­dacht veel op een soli­taire bij. Soli­taire bijen bestaan naast sociale bijen zoals hom­mels en hon­ing­bi­jen, waar­bij er maar 1 koningin is die de eieren legt. Bij soli­taire bijen legt elk vrouwtje eieren. Vooral de soli­taire bijen hebben het moeil­ijk in onze samen­lev­ing bij gebrek aan een bloe­men­vari­atie, gebrek aan nest­gele­gen­heid en door het menselijk spuitge­drag. Tot mijn eigen ver­baz­ing leerde nader onder­zoek dat ook ik gefopt was door mim­icry. Mim­icry komt veel voor in de natuur. Zo doen onschuldige zweefvliegen zich bijna stan­daard voor als wespen of bijen in de hoop dat preda­toren zoals vogels zich niet aan hen dur­ven te wagen. Deze ‘bij’ bleek dat ook te doen en te horen bij de fam­i­lie van de wolzw­ev­ers.

Bij­zon­der
Wolzw­ev­ers zijn echter een soort vliegen. Wereld­wijd zijn er tot dusver 5500 soorten ont­dekt, waar­van er een 20-​tal in Ned­er­land voorkomen. Wolzw­ev­ers hebben wel iets met bijen. Net als de muur­rouwzw­ever die ik eerder behan­deld heb (en die van met­sel­bi­jen leeft) is de gewone wolzw­ever een jager op zand­bi­jen. Zand­bi­jen gebruiken geen hol­let­jes in hout, maar graven hol­let­jes in zand, waarin ze hun eieren leggen. De vol­wassen wolzw­ever leeft van nec­tar uit bloe­men waar de nec­tar heel diep zit zoals honds­draf en andere lip­bloemi­gen. Van­daar de lange snuit. De lar­ven van de wolzw­ever wor­den groot ten koste van die van de zand­bi­j­gas­theer. Moeder wolzw­ever dropt haar eit­jes in de nest­gan­gen van zand­bi­jen waar de larve zich tegoed doe aan voed­selvoor­raad die moeder zand­bij heeft aan­gelegd en ze eten ook de larve op.

Waar
De wolzw­ever is te vin­den in de buurt van zon­nige zand­hellin­gen, waar zand­bi­jen voorkomen. Z’n ver­sprei­d­ings­ge­bied is het warmere deel van Europa en Azië en Noord-​Afrika.

 Armbloemiglook_thumbplantenArm­bloemig en rijk­bloemig arm­bloemig look15 apr 2018apr

Iedereen kent uien, prei, knoflook en bies­look. Maar er bestaan nog zeker 10 andere soorten wilde uien of look. In De Heiman­shof staan er zeker 8: daslook, berglook, kraailook, moes­look, driekantig look, slan­gen­look en arm­bloemig look. Op dit moment staat arm­bloemig look in volle bloei. Alle uien soorten hebben een sterke geur, die vaak prikke­lend op de ogen om dat met traan­vocht zwavelzuur wordt gevormd. Alle uien vor­men ook bol­let­jes, die bij de ene soort groter zijn dande andere. Arm­bloemig look maakt net als kraailook kleine bol­let­jes. De meeste uien groeien (door) in de win­ter. Ze bevat­ten een hoog suik­erge­halte waar­door ze niet bevriezen. Een ideaal win­ter gewas voor de groen­te­tuin.

Bij­zon­der
Zoals alle soorten heeft arm­bloemig look bij­zon­dere eigen­schap­pen ontwikkeld om te kun­nen bestaan. Hij staat als zeer zeldzaam in de boeken, maar dat zou je niet zeggen als je het in de tuin hebt. In De Heiman­shof hebben we al 15 krui­wa­gens weg gewied dit voor­jaar. Het vormt dichte plakkaten met een soort geheim wapen. Er bestaan nl 2 vor­men. De oor­spronke­lijke (?)vorm noem ik maar rijk­bloemig arm­bloemig look. Deze vorm (top)heeft 810 bloemet­jes en is een sier­aad voor de tuin en nauwelijks invasief. Maar (mogelijk door een mutatie) zit daar af en toe een vorm tussen die ik maar arm­bloemig arm­bloemig look noem(onder). Die heeft maar 1 of 2 bloemet­jes en ter com­pen­satie van de mis­sende bloemetje vormt deze ui in de bloem geen zaden, maar zoge­naamde bloed­bol­let­jes. Dat kun­nen er 1020 per bloem­steel zijn. Deze bol­let­jes zaaien zich sterk uit en vor­men dichte plakkaten. Mooi om te zien en lekker om te eten maar nogal dom­i­nant. Deze broed­bol­let­jes zijn trouwens goed te oog­sten en te ver­w­erken tot een soort kap­pert­jes (smaakver­sterker in sausen en salades).

Waar
Arm­bloemig look is een bosplant die groeit in de schaduw en op voed­sel­rijke grond. Oor­spronke­lijk komt deze soort uit de Kauka­sus en heeft zich als stin­sen­plant in de kust­streek weten te vestigen.